PALATA BERZE U PORTU: ZGRADA U KOJOJ MATERIJALI VARAJU

Palata berze u Portu projektovana je kao sedište trgovačke zajednice, ali njeni enterijeri govore o ambicijama koje su prevazilazile svakodnevno poslovanje. Iza neoklasicističke fasade smenjuju se prostorije oblikovane različitim zanatskim tehnikama i istorijskim stilovima. Ta raznolikost nije bila deo jedne zaokružene zamisli, već rezultat izgradnje koja je trajala decenijama.

Spoljašnjost Palate berze zasnovana je na neoklasicističkoj simetriji i pravilnom rasporedu otvora, dok su u oblikovanju enterijera učestvovali arhitekti, slikari, rezbari, majstori za obradu gipsa i pozlatari. Iza jedinstvene fasade nastajali su prostori različitih funkcija, ukusa i dekorativnih ambicija.

Franjevački samostan, koji je vekovima zauzimao ovaj deo Porta, teško je oštećen u požaru 1832. godine. Zemljište je potom ustupljeno Trgovačkom udruženju Porta, koje je tražilo novo sedište nakon zatvaranja prethodnog berzanskog prostora. Trgovci su deo poslova obavljali na otvorenom, a nova građevina trebalo je da objedini berzu, kancelarije udruženja i trgovinski sud. Projekat je poveren Žoakimu da Kosti Limi, koji je odabrao neoklasicistički izraz.

U središtu palate nalazi se Dvorište nacija, čija organizacija podseća na nekadašnji samostanski klaustar. Prostor namenjen povezivanju delova verskog kompleksa postao je središte trgovačke institucije. Iznad njega se uzdiže metalna i staklena kupola prema projektu Tomaša Solera, koja dnevnu svetlost uvodi duboko u građevinu. Oko atrijuma raspoređeni su grbovi dvadeset zemalja sa kojima je Portugal održavao trgovinske i prijateljske odnose. Heraldika je ovde deo arhitektonskog predstavljanja međunarodnih veza grada.

Monumentalno stepenište Gustava Adolfa Gonsalvesa i Souze vodi prema reprezentativnim salama. Granitni detalji, kanelirani pilastri i korintski kapiteli prate uspon, dok se otvorenost atrijuma postepeno zamenjuje intimnijim osvetljenjem sprata. Dva lustera povezuju se sa radom vajara Soareša do Reiša, a uvođenje električne rasvete pripadalo je tehničkim promenama koje su pratile dugu izgradnju palate.

U Sali generalne skupštine materijal i njegov izgled nisu ista stvar. Prostoriju je projektovao Tomaš Soler, a kasnije preoblikovao Žoze de Masedo Arauže Žunior. Gipsane površine oslikane su i obrađene tako da deluju kao rezbarena drvena oplata, sa pažljivo izvedenim podelama i dekorativnim detaljima. Središnji luster težak je oko jedne tone, a dekoracija povezuje zidove i plafon u jedinstvenu celinu.

U Sali portreta iluzija se prenosi na pod. Geometrijski parket stvara privid dubine, dok enterijer prati dekorativni jezik stila Luja XVI. Među nameštajem se nalazi rezbareni sto Zeferina Žozea Pinta, izrađivan tri godine i nagrađen počasnim priznanjem na Svetskoj izložbi u Parizu 1867. godine. U doba kada su međunarodne izložbe predstavljale dostignuća zanatstva i proizvodnje, takav predmet bio je i dokaz veštine i sredstvo predstavljanja.

Palata je imala i prostorije za svakodnevne poslove. U Telegrafskoj sobi primane su informacije o robi koja je pristizala preko ušća reke Douro, čime je sedište udruženja bilo povezano sa lukom i trgovačkim tokovima izvan grada. Dok su pojedini enterijeri godinama dobijali završne dekorativne slojeve, komunikaciona oprema menjala je način na koji se u njima poslovalo.

Arapski salon najizrazitije odstupa od neoklasicističke spoljašnjosti palate. Projektovao ga je Gustavo Adolfo Gonsalves i Souza, koristeći dekorativne motive Alhambre u Granadi. Radovi su trajali od 1862. do 1880. godine. Geometrijski ornamenti, arabeske, pozlata i višebojni detalji prekrivaju zidove i plafon, bez jasne granice između arhitektonske konstrukcije i dekorativne površine. Pod od različitih vrsta drveta, uključujući mahagoni i palisander, uvodi topliju, mirniju teksturu u prostor zasićen ornamentom.

Izbor mavarskog dekorativnog jezika pripada evropskom interesovanju za istorijske stilove devetnaestog veka. Alhambra, dvorski kompleks nasridskih vladara Granade, postala je uzor arhitektama i dekoraterima koji su njene geometrijske obrasce i polihromiju prilagođavali drugačijim prostorima i namenama. U reprezentativnim enterijerima evropske građanske elite ti motivi često su imali novu društvenu ulogu, odvojenu od svog izvornog konteksta.

U Portu se ta promena može čitati i kroz istoriju samog mesta. Građevina namenjena trgovini podignuta je na ostacima katoličkog samostana, a za njen najsvečaniji salon odabran je izraz povezan sa islamskim dvorskim nasleđem Iberijskog poluostrva. Muslimanske zajednice na tom prostoru tokom prethodnih vekova bile su izložene progonima, prisilnim preobraćenjima i proterivanjima, dok su elementi njihove umetničke tradicije nastavili da utiču na graditeljstvo. Arapski salon nije rekonstrukcija Alhambre, već njena interpretacija za potrebe prijema trgovačke elite devetnaestog veka.

Salon je otvoren 12. juna 1880. godine. I danas se koristi za prijeme, koncerte i druge događaje, dok je Palata berze ostala sedište Trgovačkog udruženja Porta.

Izgradnja palate završena je 1909. godine, 67 godina nakon početka radova. Takav vremenski okvir teško se uklapa u današnju investitorsku praksu, u kojoj se već na prvom sastanku razgovara o rokovima, budžetu i završetku projekta. U Portu su se tokom više od šest decenija smenjivali arhitekti, umetnici i zanatlije, a pojedini enterijeri dobijali su rešenja koja nisu pripadala početnom projektu.

Na zidovima palate danas su izloženi uramljeni tlocrti i arhitektonska rešenja, predstavljeni gotovo kao umetnička dela. U građevini koja je nastajala radom više generacija, mesto su dobili i crteži, ne samo izvedeni prostori. To je prikladan završni detalj za palatu čiji izgled nije odredio jedan autor niti jedan trenutak u istoriji.